Datum: Vrijdag 30 januari 2026
Locatie: Eetcafé Riekelt, Rijksweg 184, 6247AN Rijckholt
Ook dit jaar werd de jaarlijkse Algemene Ledenvergadering (ALV) weer met een activiteit gecombineerd. Deze keer betrof het een zeer interessante lezing door drs. ing. Joep Orbons, Senior Archeoloog / Senior Specialist Geofysica van ArcheoPro uit Eijsden. Joep Orbons heeft oorspronkelijk een studie technische natuurkunde gedaan aan de Hogeschool Heerlen waar hij voor zijn afstudeerwerk als ingenieur de destijds in de archeologie toegepaste weerstandsmeter verbeterde zodat hiermee archeologische structuren in de ondergrond beter kunnen worden opgespoord.
Daarna heeft hij aan de Universiteit van Amsterdam middeleeuwse archeologie gestudeerd en is daar afgestudeerd op de archeologische aspecten van de Zuid Limburgse kalksteengroeves. Binnen ArcheoPro is Joep senior archeoloog en senior specialist geofysisch onderzoek en GIS dataverwerking. Hij is projectleider archeologische vooronderzoeken, proefsleuven en geofysische onderzoeken. Verder levert hij samen met Leon GIS-ondersteuning aan de andere projectleiders. Naast zijn archeologische werkzaamheden is Joep bezig met onderzoeken in en bij de onderaardse ontginningen in de mergel van Zuid Limburg zoals de mergelgrotten, de vuursteenmijn en andere ondergrondse tunnels. Hij doet daar cultuurhistorisch onderzoek, metingen en klimaatonderzoek.
In de lezing werd er uitgebreid stilgestaan bij de verschillende soorten kaarten van de ondergrond van Zuid-Limburg en de directe omgeving. Reeds 6000 jaar is deze regio een mijnbouwgebied. Rond 1100 vond de kolenafbouw systematisch plaats in dagbouw. Omstreeks 1400 werden kolen voor het eerst ondergronds gedolven. De ondergrondse gangen en de plaatsen waar kolen gedolven werden zijn in de loop van de tijd vastgelegd in meer dan 8000 kaarten. Hierbij moet opgemerkt worden dat er uiteenlopende systemen gehanteerd werden door de verschillende mijnbedrijven.
Er heeft data-analyse plaatsgevonden van verschillende soorten kaarten:
- 131 drempelkaarten: oppervlaktekaarten waar onder andere schade aan bebouwing weergegeven wordt
- kaarten betreffende de bodemdaling- resp. de bodemstijging
- top Carboonkaarten waar de bovenkant van kolenlagen aangegeven zijn
- kaarten van de opwaartse boringen
- 600 zogenaamde hoofdgrondplannen, waarin de infrastructuur van de mijnen aangegeven zijn, de transportgangen
- 1450 laagplannen; zeer gedetailleerde kaarten waar je kunt zien waar de kolen ontgonnen zijn
Problemen bij de analyse van de kaarten:
- verschillende kaartcodes: iedere mijn gebruikte zijn eigen laagcodes voor de kolenlagen
- verschillen in de oriëntatie en qua coördinatenstelsels
- kaarten overlappen deels andere kaarten
- verschillende schaalgroottes
- chaotische detailkaarten
- fouten in kaarten uit verschillende periodes
- ontginningen over de concessiegrens
- de rand van de kaart valt buiten het papier
Het kaartmateriaal vormt een schat aan informatie. In geschiedkundig opzicht zie je bijvoorbeeld hoe de kolenafbouw zich in de tijd ontwikkeld heeft. Ook kun je op bepaalde kaarten in detail zien wanneer kolenlagen afgebouwd zijn en of ontgonnen gebied opgevuld is. Daarnaast kan er onderzocht worden of er een mogelijk verband is tussen de ondergrond en bepaalde plaatsen waar zich verzakkingen en/of sinkholes voordoen.
Zeer indrukwekkend waren de 3D-animaties die dankzij de digitalisering van de verschillende kaarten mogelijk zijn. Het moge duidelijk zijn dat hier bergen werk door Joep is verzet. Middels deze animaties krijg je als het ware een inkijk hoe de verschillende lagen zich ten opzichte van elkaar in de ondergrond bevinden.
In de mijnstreek is (bijna) alles dat met steenkoolmijnbouw te maken heeft verdwenen. In de Kempen (Vlaanderen) en Duitsland worden de oude koolmijnen gebruikt als incubators voor bedrijven, voor toerisme, voor educatie.
